Ғарыш қоқысының феномені және оны жою тәсілдері
Ғарыш қоқысы дегеніміз не?
Ғарыш қоқысы - бұл Жер айналасында шамамен 28 000 км/сағ жылдамдықпен айналатын мыңдаған жұмыс істемейтін жасанды серіктер, қолданылған зымыран сатылары, соқтығысу фрагменттері және тіпті ғарышкерлердің жоғалған құралдары. NASA мәліметтері бойынша, қазіргі уақытта орбитада теннис добынан үлкен 27 000-нан астам бақыланатын нысан және миллиондаған ұсақ бөлшектер бар.
Бұл неге қауіпті?
Мұндай жылдамдықта тіпті кішкентай фрагмент те жұмыс істеп тұрған жасанды серікке немесе ХҒС-ға айтарлықтай зақым келтіруі мүмкін. 2016 жылы бояудың кішкентай бөлшегі Халықаралық ғарыш станциясының иллюминаторында жарық қалдырды! Үлкенірек нысанның не істей алатынын елестетіп көріңіз.
Ғарыш қоқысымен күресу тәсілдері:
1. Алдын алу шаралары
- Өздігінен жойылу жүйелері бар жасанды серіктерді жобалау
- Қолданылған аппараттарды жерлеу орбиталарына ауыстыру
2. Белсенді жою
- Үлкен қоқысты ұстауға арналған гарпундар мен тор (RemoveDEBRIS жобасы)
- Нысандарды баяулатып, олардың орбитасын төмендететін лазерлік жүйелер
- Манипуляторлары бар роботталған «қоқыс жинаушылар»
3. Инновациялық тәсілдер
- Электродинамикалық тросы бар жапондық LDR (Large Debris Remover) жобасы
- 2025 жылы іске қосылуы жоспарланған еуропалық ClearSpace-1
- Ғарышта қоқысты өңдеуге арналған Gateway Earth жобасы
Халықаралық ынтымақтастық
Ғарыш қоқысы мәселесінде ұлттық шекаралар жоқ. 2019 жылы ғарыш қоқысының пайда болуын азайту критерийі бойынша жобаларды бағалау үшін Space Sustainability Rating халықаралық тобы құрылды.
Ғарыш қоқысы мәселесін шешпейінше, ғарышты одан әрі игеру барған сайын қиындай түседі. «Тұрақты ғарыш» тұжырымдамасы - бұл жай ғана сәнді тренд емес, болашақ ұрпақтар үшін жер маңындағы орбитаға қолжетімділікті сақтау қажеттілігі.

* * *

Хаос теориясы және табиғи жүйелердегі көбелек әсері
Хаос теориясы дегеніміз не?
Хаос теориясы бастапқы жағдайларға өте сезімтал динамикалық жүйелерді зерттейді. Жүйенің бастапқы күйіндегі шағын өзгерістер болашақта түбегейлі айырмашылықтарға әкелуі мүмкін. Бұл құбылысты метеоролог Эдвард Лоренц "көбелек әсері" деп атады.
Көбелек әсері қайда көрінеді?
1. Метеорология: Ауа-райы жүйелері - хаостық динамиканың классикалық мысалы, мұнда болжамдардың дәлдігі уақыт көкжиегінің ұлғаюымен төмендейді.
2. Экожүйелер: Йеллоустон паркіне қасқырларды енгізу тіпті өзен арналарына да әсер еткен өзгерістер каскадын тудырды.
3. Популяциялық динамика: Популяция өсуінің қарапайым моделі реттелген де, хаостық мінез-құлықты да көрсете алады.
Ғылыми маңызы
Хаос теориясы метеорология, экономика, медицина және климатологияны түрлендіріп, күрделі жүйелермен жұмыс істеуге арналған құралдар ұсынды.
Хаос философиясы
Бұл теорияны зерттей отырып, ол:
- Жүйелік ойлауды - барлығы өзара байланысты
- Шағын әрекеттердің үлкен салдарлары болуы мүмкін екенін түсінуді
- Күрделі жағдайларда бейімделгіш тәсілдің құндылығын үйренді
Хаос теориясы бізге көрінетін ретсіздікте де заңдылықтар бар екенін еске салады. Зерттеуші ретінде оны табиғаттың күрделілігі - әлемді тереңірек түсінуге шақыру деген ой шабыттандырады.

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан  Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі