Ғылымдағы әйелдер: ұмытылған алғашқы ашушылар
Көлеңкеде қалған данышпандар
▪️ Розалинд Франклин рентгендік кристаллография арқылы қос спираль ашылуына қолданылған ДНҚ-ның негізгі бейнесін алды. Бірақ Нобель сыйлығын тек Уотсон, Крик және Уилкинс алды, ал Франклин сол кезде рентген сәулелерімен жұмыс істеуден туындаған қатерлі ісіктен қайтыс болды.
▪️ Лиза Мейтнер ядролық бөліну процесін алғаш түсіндірген, бірақ 1944 жылы Нобель сыйлығын тек оның әріптесі Отто Ган алды. Эйнштейн оны "неміс Мария Кюри" деп атады, ал №109 элемент оның құрметіне мейтнерий деп аталды.
▪️ Джоселин Белл Бернелл аспирант болған кезде алғашқы пульсарды ашты, бірақ бұл ашылу үшін Нобель сыйлығын тек оның ғылыми жетекшісі Энтони Хьюиш алды. Шамамен 50 жылдан кейін, 2018 жылы, ол 3 миллион доллар көлеміндегі беделді Breakthrough Prize сыйлығын алды.
Бәріне қарамастан ғылыми серпілістер
▪️ Гипатия Александриялық, алғашқы белгілі әйел-математик, IV ғасырда астролябия мен гидрометрді жасады. Оның діни фанатиктер тарапынан қатыгездікпен өлтірілуі антикалық ғылымның аяқталуын білдірді.
▪️ Мэри Эннинг, ресми білімі болмаса да, 12 жасында ихтиозаврдың алғашқы толық қаңқасын тапты. Оның олжалары палеонтологияда революция жасады, бірақ оның көптеген ашылулары одан үлгілерді сатып алған ер адамдарға тиесілі болды.
▪️ "Кинодағы ең әдемі әйел" ретінде танылған Хеди Ламарр Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде секірмелі жиіліктер технологиясын ойлап тапты. Бұл принцип Wi-Fi, Bluetooth және GPS негізінде жатыр, бірақ ол мойындауды тек өмірінің соңында алды.
Қазіргі заман және болашақ
Қазақстанда әйелдер ғылыми қызметкерлердің 53%-ын құрайды - бұл әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Олардың арасында жұлдыздық шоғырларды зерттейтін астрофизик Зухра Шункеева және микробиом зерттеулерін басқаратын биолог Алмагүл Құшығұлова бар.
Ер адамға тиесілі әрбір формула, теория және ашылудың артында көбінесе әйел-ғалымдардың бағаланбаған еңбегі тұрды. Олардың есімдері ғылым тарихында тек қазір қалпына келтірілуде, бұл бізге ғылыми прогресс адамзаттың тек жартысының емес, бүкіл адамзаттың жұмысының нәтижесі екенін еске салады.

* * *

Дұрыс болып шыққан балама ғылыми теориялар
Қабылданбағаннан жалпы қабылданғанға дейін
▪️ 1912 жылы Альфред Вегенер ұсынған тектоникалық плиталар теориясы замандастарының мазағына айналды. Вегенерді "есуас метеоролог" деп атап, оның құрлықтардың дрейфі туралы идеясын "сандырақ гипотеза" деді. Жарты ғасырдан кейін, 1960-шы жылдары, мұхит түбінің магниттік аномалиялары туралы деректер оның дұрыстығын түпкілікті растады.
▪️ Игнац Земмельвейс 1847 жылы дәрігерлердің өздері босану қызбасын тудыратын "мәйіт уын" таратады деп болжады. Ол хлорлы сумен қол жууды міндетті етіп енгізіп, өлім-жітімді 10 есе азайтты! Бірақ медициналық қоғамдастық оның идеяларын қабылдамады, ал Земмельвейс өзі танылуға жетпей, психиатриялық ауруханада қайтыс болды.
▪️ Барбара Макклинток 1940-шы жылдары "секіретін гендерді" - мобильді генетикалық элементтерді ашты. Әріптестері оның жұмысын соншалықты ерекше деп санады, ол жариялануды тоқтатты. Тек 40 жылдан кейін, 1983 жылы, мобильді элементтер бактерияларда табылған кезде, ол Нобель сыйлығын алды.
Ақталған идеялар
▪️ 1935 жылы Эйнштейн, Подольский және Розен квантты механикаға қарсы дәлел ретінде болжаған квантты шатасу нақты құбылыс болып шықты. Эйнштейн "жүрек түршіктіретін қашықтықтан әрекет" деп атаған нәрсе бүгінде квантты компьютерлер мен криптографияда қолданылады.
▪️ Гелиобактериялар - фотосинтезсіз жарықтан энергия алатын ағзалар - 1939 жылы Хан Гайдн Гааз болжаған. Оның идеяларын 2000 жылға дейін абсурд деп санады, сол кезде мұндай бактериялар ақыры табылды.
▪️ Линн Маргулистің (1967) митохондриялар мен хлоропласттар тәуелсіз бактериялардан шыққаны туралы эндосимбиоз гипотезасы күлкіге айналды. Оның мақаласын 15 журнал қабылдамады! Бүгінде бұл теория биология бойынша мектеп бағдарламасының бір бөлігі.
Қазіргі ғылым үшін сабақтар
Қазақстанда өткізілетін ғылыми конференциялар қабылданбаған теориялардың қалай ғылыми мейнстримге айналғанын көрсетіп, ғылым тарихы бойынша секцияларды жиі қосуда.
Бұл әңгімелер еске салады: ғылымда "түпкілікті шындық" жоқ. Тіпті ең ақылсыз идея да беделге негізделген теріске шығарудың орнына мұқият тексеруді қажет етеді. Мүмкін, бүгін мазақ етілген қандай да бір "жынды" теория 50 жылдан кейін университеттерде ғылым негізі ретінде оқытылатын болар?

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан  Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі