Су асты таулары: мұхит ағындарының көрінбейтін мүсіншілері
Бүгін біз туралы сирек ойланатын, бірақ теңіздердің өмірін басқаратын ұлы таулар жасырылған мұхит тереңдіктеріне сүңгиміз!
Қараңғылықтағы алыптар
▪️ Су асты таулары (немесе гайоттар) - нағыз алыптар! Олардың кейбіреулері теңіз түбінен 3-4 км көтеріледі, бірақ олардың шыңдары әлі де су астында жасырулы. Егер Эверест Мариан шұңқырының түбінде тұрса, оның шыңы су астында болар еді!
▪️ Әлемдік мұхитта 100 000-нан астам су асты тауы бар, бірақ олардың 0,1%-дан азы зерттелген. Біз өз мұхиттарымыздың түбіне қарағанда Ай мен Марстың бетін жақсы білеміз!
▪️ Су асты тауларының көпшілігі - ешқашан бетіне жетпеген немесе эрозиямен бұзылып, өз салмағының ауырлығымен су астына түскен сөнген жанартаулар.
Таулар мұхитты қалай дирижерлайды
▪️ Ағындар су асты тауына соқтығысқанда, олар қоректік заттарға бай терең суды бетіне әкеле отырып, жоғары көтерілуге мәжбүр. Бұл мұхит шөлдерінің ортасында "өмір оазистерін" жасайды!
▪️ Су асты таулары қуатты ағындарды бірнеше ағынға бөлуі немесе олардың бағытын толығымен өзгертуі мүмкін. Жапония жағалауындағы Куросио ағыны мен Атлант мұхитындағы Гольфстрим - екеуі де су асты тауларының тізбектерімен "бақыланады".
▪️ Бұл таулар бүкіл аймақтардың климатына және тіпті мұхиттың жаһандық айналымына әсер ететін суық және жылы су қабаттарын араластыратын турбуленттілікті тудырады!
Білу қызықты
Қазақстанның мұхитқа шығуы болмаса да, Каспий теңізінде де судың айналымына әсер ететін су асты биіктіктері бар. Ал қазақстандық ғалым-океанологтар су асты рельефін зерттеу бойынша халықаралық экспедицияларға қатысады!
Айтпақшы, су асты таулары - көмірқышқыл газын байланыстыру үшін табиғаттың ең тиімді құралдарының бірі. Олар - климаттың өзгеруімен күресудегі табиғи одақтастар!

* * *

Көміртекті-бейтарап қалалар: болашақтың архитектурасы мен инфрақұрылымы
Із қалдырмайтын қалалар
▪️ Көміртекті-бейтарап қалалар не CO₂ шығарындыларын мүлдем шығармайды, не оларды көміртекті сіңіру арқылы өтейді.
▪️ Копенгаген тұрғындар санының өсуіне қарамастан, 2005 жылдан бері шығарындыларды 42%-ға азайтып, 2025 жылға қарай әлемнің алғашқы көміртекті-бейтарап астанасы болуды жоспарлап отыр.
Табиғатпен жұмыс істейтін архитектура
▪️ Тік ормандар - жүздеген ағаштар өсетін террасалары бар көп қабатты ғимараттар. Миландағы Bosco Verticale 2 гектар орманға пара-пар өсімдіктерді қамтиды, бірақ небәрі 0,2 га аумақты алады.
▪️ Биомиметикалық архитектура табиғи формаларды көшіреді. Зимбабведегі Eastgate Centre мұнарасы кондиционерсіз тұрақты температураны сақтай отырып, термит илеулерін имитациялайды.
Жаңа буын инфрақұрылымы
▪️ 15 минуттық қала - барлық қажетті қызметтер 15 минуттық серуен немесе велосипедпен жүру аясында қол жетімді болатын тұжырымдама, бұл жеке көлікке деген қажеттілікті түбегейлі азайтады.
▪️ Ақылды су жүйелері суару және тұрмыстық қажеттіліктер үшін жаңбыр суын пайдаланады, ауыз су тұтынуды 50%-ға азайтады.
Теориядан практикаға
Қазақстанда экоқалалар тұжырымдамасы Алматы маңындағы G4 City жобасы және Астанадағы Green Quarter эко-кварталы арқылы дамып келеді. Болашақтың қаласы - бұл жай ғимараттар жиынтығы емес, архитектура, инфрақұрылым және табиғат симбиозда жұмыс істейтін, тұтынатыннан көп ресурстарды өндіретін кеңістік жасайтын тірі экожүйе.

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан  Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі