Суасты акустикасы: дыбыс мұхитта қалай таралады
Мұхиттағы дыбыс ауадағыдай емес, мүлдем басқаша әрекет етеді. Суасты акустикасы – дыбыс толқындарының су ортасында таралу ерекшеліктерін зерттейтін бүтін бір ғылым саласы. Бұл білім сізді таң қалдыруы мүмкін!
Дыбыс үшін су мен ауаның айырмашылығы неде?
Су ауадан әлдеқайда тығыз, бұл дыбыстың таралуына қатты әсер етеді. Мұхитта дыбыс толқындары атмосферадағыдан әлдеқайда алысқа тарала алады. Мысалы, кейбір дыбыстар – жарылыс дыбыстары немесе киттердің дауыстары жүздеген, тіпті мыңдаған шақырымға дейін тарала алады.
Елестетіп көріңізші: сіз тасты тоғанға лақтырасыз – судың бетінде шеңберлер тарайды. Дыбыс толқындары да осылай таралады, тек олар дыбыс көзінен барлық бағытта кетеді. Бірақ мұхитта дыбыстың жолына судың температурасы, қысымы мен тұздылығы әсер етеді – бұл бірегей акустикалық жағдайлар жасайды.
Бұның біздің өмірімізге қандай қатысы бар?
Суасты акустикасын түсіну тек ғалымдар үшін ғана емес, көптеген тәжірибелік мақсаттар үшін де маңызды. Мысалы:
Сүңгуір қайықтар мен кемелердің навигациясы: дыбыс сигналдары нысандарға дейінгі қашықтықты анықтауға және кедергілерден аулақ болуға көмектеседі.
Мұхитты зерттеу: дыбыс толқындары арқылы ғалымдар теңіз түбінің бедерін зерттейді, пайдалы қазбаларды іздейді және теңіз тіршілігін бақылайды.
Байланыс жүйелері: суасты коммуникациялары да акустикалық сигналдарды пайдаланады.
Суасты акустикасын зерттеу бізге қауіпсіз теңізде жүзу, мұхит түбін тиімді зерттеу және суасты коммуникациялық жүйелерін дамыту мүмкіндіктерін ашады. Акустика ғылымы бізге су кеңістіктерін жақсы түсінуге және пайдалануға көмектеседі.
Қазақ даласында "су сүйегі жоқ" деген сөз бар. Шынында да, су – құпиясы мол дүние. Теңіз түбінде жүздеген жыл бұрын батқан кемелер туралы әңгімелер, теңіз астындағы тіршілік, мұхит тереңіндегі белгісіз әлем... Бұл құпияларды ашуда суасты акустикасы маңызды рөл атқарады. Біздің ата-бабаларымыз "білмегенге үйрет, жоғалғанға жол көрсет" дегендей, ғылым бізге мұхит тылсымын тануға жол ашады.

* * *

Ғылыми жаңылыстар тарихы: ғалымдар неге қателеседі
Ғылым – әлемді тану жолы, бірақ бұл жолда ғалымдар кейде қателіктерге тап болады. Ғылыми зерттеулердегі қателіктер – таным процесінің ажырамас бөлігі. Олар қате болжамдарды жоққа шығарып, бізді шындыққа жақындата отырып, ғылымның дамуына көмектеседі. Ғалымдардың неліктен қателесуі мүмкін екенін талдап көрейік.
Ғылыми жаңылыстардың себептері:
Білім мен технологиялардың шектеулілігі. Әр тарихи кезеңде ғылым мен технологиялардың даму деңгейі әртүрлі болды. Бүгін айқын көрінетін нәрсе кеше беймәлім немесе қол жетімсіз болуы мүмкін еді. Мысалы, ертеректе көптеген құбылыстарды ғылыми түсіндіру үшін жеткілікті білім мен құралдар болмағандықтан, табиғаттан тыс күштердің әрекетімен түсіндіретін.
Білімді жеткізу және сақтау проблемалары. Ежелгі және Орта ғасырларда әр түрлі аймақтардағы ғалымдар арасында білім алмасуда үлкен қиындықтар болды. Дамыған байланыс құралдары болмағандықтан, әр түрлі құрлықтар мен елдердегі адамдар ашылулар мен идеялармен тиімді бөлісе алмады. Сонымен қатар, ақпаратты ұзақ мерзімді сақтаудың сенімді тәсілдері болмады – көптеген жазбалар соғыстар, көшу-қону және табиғи апаттар кезінде жоғалып кетті. Бұл маңызды білім мен ашылулардың ұмытылуына немесе ғылыми қоғамдастықта пайдаланылмауына әкелді, бұл ғылымның дамуын баяулатып, жаңылыстардың сақталуына ықпал етті.
Біржақтылық пен стереотиптер. Ғалымдар да – адамдар, және оларға субъективті көзқарастар мен алдын-ала қалыптасқан пікірлер тән. Кейде зерттеуші деректерді өзінің болжамына немесе сол кездегі жалпы қабылданған көзқарастарға сәйкес келтіру үшін бейсаналық түрде түсіндіруі мүмкін.
Құбылыстардың күрделілігі мен көп қырлылығы. Көптеген табиғи және әлеуметтік құбылыстар сонша күрделі, оларды қолданыстағы теориялар арқылы сипаттау қиын. Бұл жеңілдетулерге және соның салдарынан процестердің мәнін түсінудегі қателіктерге әкелуі мүмкін.
Деректердің жетіспеушілігі. Кейде ғалымдар толық емес немесе жеткілікті дәрежеде репрезентативті емес деректер негізінде қорытынды жасайды. Уақыт өте келе және жаңа фактілердің жинақталуымен бұрынғы теориялар қайта қаралуы немесе жоққа шығарылуы мүмкін.
Әдіснамалық шектеулер. Зерттеу әдістері де жетілдірілмеген болуы мүмкін. Уақыт өте келе бұрын зерттелген құбылыстарға жаңа көзқараспен қарауға мүмкіндік беретін жаңа, дәлірек әдістемелер әзірленеді.

Тарихтан мысалдар:
Ғылым тарихында уақыт өте келе жеңілген жаңылыстардың көптеген мысалдары бар. Мысалы, ұзақ уақыт бойы Жер – Ғаламның орталығы, ал барлық аспан денелері оның айналасында айналады деп саналды. Бұл геоцентрлік әлем моделі астрономияның дамуы мен жаңа ашылулардың арқасында жоққа шығарылды.
Немесе басқа мысал: бұрын «флогистон» теориясы болған – жану және тотығу кезінде бөлінетін болжамды зат. Тек химияның дамуы ғана осы процестердің шынайы механизмдерін түсінуге мүмкіндік берді.

Ғылыми жаңылыстар – бұл сәтсіздіктер емес, шындыққа жету жолындағы сатылар. Олар ғылымның білімді үнемі қайта ойластыру мен түзету жаңа ашылуларға және әлемді тереңірек түсінуге әкелетін тірі, динамикалық процесс екенін көрсетеді. Әрбір артқа жасалған қадам екі қадам алға жылжуға көмектеседі.

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан  Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі