Шолпан жұлдызын қоныстандыру: неліктен ол Марстан оңай болуы мүмкін?
Ғарыш әлеміндегі мекендеу жоспарларын айтқанда, көпшіліктің көз алдына бірден Марс елестейді. Бірақ ғалымдардың пікірінше, жақын көршіміз Шолпан жұлдызы (Венера) адамзат баспанасы ретінде одан да ыңғайлы болуы мүмкін екен.
Шолпанның таңқаларлық артықшылықтары
• Жерге жақындығы - "Аттың жемін түйенің қомында" дегендей, Шолпанға 3-4 айда жетсеңіз, Марсқа 6-9 ай созылады
• Радиациядан қорғаныс - қалың атмосферасы ғарыштық сәулелерден "қалқан болып" қорғайды
• Жердегідей тартылыс күші - Жердің 90%-ын құрайды, ал Марста 38% қана, яғни "сүйегің босап, етің солмайды"
• Күн нұры мол - "Төбеңнен төгілген нұр", Марсқа қарағанда 4 есе артық күн сәулесі
Аспан қалаларының тұжырымдамасы
Шолпанның беті тым аптап (460°C, 92 атмосфера қысым), бірақ бетінен 50-55 шақырым биіктікте жағдай мүлдем басқа:
• Температура: жайлы 0-50°C
• Қысым: "Кеудеңді қыспайды", жердегідей
• Метеориттерден атмосфера қорғайды
Бұл биіктікте жердегі ауа көтергіш газ ретінде жұмыс істеп, "қаңбақтай қалқыған" қалалар салуға мүмкіндік береді!
Технологиялық жетістіктер
• Атмосфералық қазына - көмірқышқыл газын оттегі мен көміртекке айналдыруға болады
• Шаң-тозаң жоқтың қасы - Марстағыдай күн батареяларын істен шығаратын "дауыл-дүмпу" болмайды
• Роботтар арқылы бетіндегі байлықты өндіру - "Қолыңды созсаң, жетесің"
• Кемелерді ұшыру жеңілдігі - "Көтерілген құстай" қалқыма базалардан ғарышқа аз отынмен шығуға болады
Басты қиындықтар
• Атмосферадағы күкіртті қосылыстарға төзімді материалдар жасау
• "Судағы қайықтай" тұрақты қалқу жүйелерін құру
• "Ине-жіптен" бастап, барлық керек-жарақты жеткізу мәселелерін шешу
Болашақ келбеті
Шолпандағы қалқыма қалалар "қиял-ғажайып" емес - NASA-ның HAVOC (High Altitude Venus Operational Concept) жобасы Шолпан атмосферасының жоғарғы қабаттарын игеру мүмкіндіктерін зерттеуде.
Шолпан жұлдызы тек "жаңа жұртымыз" ғана емес, "көкжиекті кеңейтіп", Күн жүйесін әрі қарай зерттеуге керемет бекет бола алады.

* * *

Ақ ергежейлілер және галактика өміріндегі олардың маңызы
Шексіз ғарыш әлемінде ақ ергежейлі жұлдыздар ерекше орын алады. Күнімізді қоса алғанда, көптеген жұлдыздардың соңғы тағдыры - осы тығыз, шағын денелерге айналу. Бұл ғажайып нысандар неліктен ғалам дамуын түсінуде соншалықты маңызды?
Ақ ергежейлі дегеніміз не?
Ақ ергежейлілер - жанармайын сарқыған жұлдыздардың қалдықтары. Бұлардың салмағы Күнмен бірдей болса да, көлемі Жердей ғана!
• Тығыздығы: "инедей жерге таудай салмақ" - 1 текше сантиметрде 1 тоннадай
• Беті "от-жалынды" қызу: 8,000-нан 40,000 К-ге дейін
• Құрамы: көбінесе ерекше күйдегі көміртек пен оттегі
Ақ ергежейлінің дүниеге келуі
Күннен 8-10 есе үлкен емес жұлдыз өз отынын таусқанда:
1. Сыртқы қабаттары "көбелектің қанатындай" ғарышқа шашырап, планеталық тұмандық пайда болады
2. Жалаңаштанған өзегі ақ ергежейліге айналады
3. Тартылыс күші затты "тас қып" қысады
Галактика өміріндегі рөлі
1. Галактиканы байыту
• Планеталық тұмандықтар жұлдыз ішінде "піскен" элементтерді ғарышқа таратады
• Бұл элементтер "ескіден жаңа туғандай", келесі жұлдыздар мен планеталардың құрылыс материалы болады
2. Ia типті жұлдыз жарылыстары
• Қос жүйелерде ақ ергежейлі жұлдыздасынан зат "ұрлайды"
• Чандрасекар шегіне жеткенде (Күн массасының 1.4 есесі), "жұлдыз отшашуындай" жарылады
• Бұл жарылыстар ғарыш қашықтықтарын өлшеуде "құс қанатымен өлшегендей" эталон ретінде қызмет етеді
3. Ғалам сағаты
• Ақ ергежейлілер "шамның майы таусылғандай" біртіндеп суиды
• Ғалымдар олардың температурасын өлшеп, "бәйтеректің жылдық сақинасындай" галактика аймақтарының жасын анықтайды
Таңғажайып деректер
• Галактикамыздағы жұлдыздардың басым көпшілігі (97%) ақ ергежейлі болып аяқталады
• Ең суық ақ ергежейлінің беті 2500 К температурада, жасы 10 миллиард жылдай!
• Магнит өрістері Жердікінен "түйенің түгіндей" - миллион есе күшті
• Ішіндегі электрондар "жын-шайтандай" ерекше кванттық күйде болады
Алдағы зерттеулер
Джеймс Уэбб телескопы мен болашақ Gaia миссиясы ақ ергежейлілерді зерделеп, бізге мыналарды түсінуге көмектеседі:
• "Шоқ жұлдыздай" ақ ергежейлілердің салқындау жылдамдығы
• Олардың ішіндегі "алтын сандықтай" ерекше кристалдық құрылымдар
• Айналасындағы планеталар жүйесінің тағдыры
Ақ ергежейлілер - жай "жұлдыз моласы" емес, "дөңгелек дүниенің" өткенін, бүгінін және болашағын байланыстыратын ғарыш экологиясының кілті.

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан  Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі