Нейропластикалық: миға жаңа мүмкіндіктер
Жақында ғана ғалымдар ересек адамның миы қатып қалған құрылым деп есептеді. Бірақ қазіргі зерттеулер мидың кез келген жаста өзгеру қабілетіне ие екенін дәлелдеп отыр.
Бұл – нейропластикалық, яғни ми тәжірибе, оқу және жаттығу арқылы жаңа нейрондық байланыстар құрып, тіпті өз құрылымын өзгерте алатын үдеріс. Бұл не деген сөз?
Миды "қайта бағдарламалауға" болады - мысалы, зиянды әдеттерден арылып, жаңа дағдыларды үйрену мүмкін.
Жас шектеу емес - нейрогенез (жаңа нейрондардың туылуы) егде жастағы адамдарда да мүмкін.
Жарақаттар мен аурулар үкім емес - ми зақымданған аймақтарды басқа аймақтар есебінен өтей алады.
Ми жұмыс істеуі үшін оны "жүктеу" керек. Мына іс-әрекеттер жақсы көмектеседі:
1️⃣ Оқу және тәжірибе. Тілдерді үйрену, музыкалық аспаптарда ойнау немесе тіпті жұмысқа жаңа бағыттар – осының бәрі жаңа нейрондық жолдар қалыптастырады.
2️⃣ Физикалық белсенділік. Аэробты жаттығулар (жүгіру, жүзу) мидың қан айналымын күшейтіп, жаңа нейрондардың өсуін ынталандырады (Венди Сузукидің 2025 жылғы зерттеулері).
3️⃣ Медитация және саналылық. Тұрақты тәжірибе префронтальды қыртыстың құрылымын өзгертіп, зейін мен эмоциялық тұрақтылықты жақсартады.
Бұл тақырып туралы көбірек білгіңіз келсе, Норман Дойдждың "Ми пластикалығы" кітабын ұсынамын – ойлардың миымызды қалай өзгертетіні туралы классикалық еңбек. Автор ауыр жарақаттардан кейін қалпына келген адамдардың таңғажайып оқиғаларын баяндайды.
Есіңізде болсын, сіздің миыңыз – қатқыл диск емес, тірі, өзгермелі жүйе. Бүгін оған не "жүктегіңіз" келеді?

* * *

Данышпандық психологиясы: ұлы ақыл-ой иелері қалай ойлайды
Эйнштейнді қарапайым физиктен немесе Моцартты жай композитордан не ерекшелейді? Көрнекті ойшылдардың ойлау ерекшеліктерін қарастырайық.
Данышпандар қалай ойлайды?
• Дивергентті ойлау - бір мәселенің бірнеше шешімін табу қабілеті
• Үлгілерді тану - басқалар бейберекеттік көретін жерден байланыстарды көре білу
• Өнімді құштарлық - мәселеге ерекше зейінмен берілу
Данышпан адамдардың психологиялық сипаттары
• Тәжірибеге ашықтық - шығармашыл данышпандар арасындағы ең тұрақты қасиет
• Жоғары дербестік - ойлау мен іс-әрекеттегі тәуелсіздік
• Қарама-қайшылық - қарама-қарсы қасиеттердің үйлесімі: тәртіп пен хаос, логика мен түйсік
Данышпандық туралы жаңсақ пікірлер
• "Данышпан болып туылады" - зерттеулер көрсеткендей, ерекше нәтижелерге жету үшін шамамен 10,000 сағат мақсатты тәжірибе қажет
• "Данышпандық пен есалаңдық әрдайым қатар жүреді" - белгілі бір байланыс болғанымен, данышпандардың көпшілігі психикалық жағынан сау
Данышпандық ойлауды дамыта аламыз ба?
Пайдалы әдістер:
• Қызығушылық пен пәнаралық көзқарасты дамыту
• "Идеялардың жетілуі" үшін жағдай жасау - еркін ойлау кезеңдері
Данышпандық психологиясын зерттей келе, мен ерекше қабілеттер - бұл туа біткен қасиеттердің, ортаның және табанды еңбектің күрделі үйлесімі екенін түсінемін.

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан  Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі