Ғаламның циклдік моделі: соңы басталуға айналғанда
Сіз егер біздің Ғаламымыз Үлкен жарылыста туған болса, оған дейін не болды деп ойланып көрдіңіз бе? Мүмкін, басқа Ғалам!
Ғалам космостық феникс ретінде
▪️ Циклдік модель біздің Ғаламымыз үнемі кеңею және сығылу циклдарын бастан кешіреді деп болжайды. Үлкен жарылыс Үлкен сығылуға ауысады, ол жаңа Үлкен жарылысқа әкеледі!
▪️ Триллион жыл ұзақтығындағы космостық "тыныс алуды" елестетіп көріңіз: дем алу (сығылу) және дем шығару (кеңею). Біз шамамен 13,8 миллиард жыл бұрын басталған Ғаламның тек бір "дем шығаруында" өмір сүреміз.
▪️ Аңызға айналған физик Роджер Пенроуз "конформды циклдік космология" теориясын ұсынды, оған сәйкес Ғаламның толық кеңеюі мен "жылулық өлімінен" кейін масштаб ұғымы мәнін жоғалтады, және жаңа цикл басталуы мүмкін!
Теориялар күресі
▪️ Стандартты модель Ғалам қараңғы энергия себебінен мәңгі кеңейе береді деп болжайды. Бірақ циклдік модель ақыр соңында гравитация жеңіп, барлығы сығыла бастайды дейді.
▪️ Пол Стейнхардт пен Нил Турк әзірлеген екпироникалық модель циклдар ішек теориясындағы көпөлшемді мембраналар - "браналардың" соқтығысуынан болады деп болжайды. Үлкен жарылыс - олардың соқтығысу сәті!
▪️ Таң қаларлығы: циклдік модельдің кейбір нұсқаларында физика заңдары циклден циклге өзгеруі мүмкін! Жарық дыбыстан баяу қозғалатын немесе өмірдің мүлдем басқа формалары мүмкін болатын Ғаламды елестетіп көріңіз!
Ежелгі дәуірмен байланыс
Қызығы, заманауи физикадан бұрын ғаламның циклдік моделі ежелгі философияларда - индуистік кальпа тұжырымдамасынан бастап қазақтың қайта жаңғыратын әлем туралы аңыздарына дейін болған. Космология кейде ежелгі даналықпен үндеседі!
Алматыдағы Фесенков атындағы Астрофизикалық институтта астрономдар галактикалардың таралуы мен қараңғы энергияны зерттейді, бұл қай космологиялық модель шындыққа жақын екенін түсінуге көмектеседі.

* * *

Табиғат пен өнердегі фракталды геометрия
Қарапайым формулалардағы шексіз күрделілік
▪️ Фракталдар - әртүрлі масштабтарда қайталанатын өрнектер. Оларды жақындатқанда, сіз шексіз матрешка сияқты бірдей құрылымдарды қайта-қайта табасыз.
▪️ Атақты Мандельброт жиынтығы өте қарапайым z² + c формуласымен сипатталады, бірақ шексіз күрделі өрнектерді тудырады. Бенуа Мандельброт: "Фракталдар - хаоста жасырынған сұлулық" деген.
▪️ Қызықты факт: жағалау сызығының ұзындығы өлшеу масштабына байланысты! Сызғыш неғұрлым дәл болса, нәтиже соғұрлым ұзынырақ болады - бұл фракталды өлшемнің классикалық мысалы.
Біздің айналамыздағы табиғи фракталдар
▪️ Біздің өкпеміз, қан айналым жүйесі және мидың нейрондық желілері фракталды түрде ұйымдастырылған. Бұл шектеулі көлемде беткі ауданды барынша арттыруға мүмкіндік береді - табиғаттың данышпандық шешімі!
▪️ Романеско қырыққабаты - фракталды геометрияның нағыз жұлдызы. Оның әрбір конусы кішірек конустардан тұрады, олар өз кезегінде одан да кішірек конустардан тұрады. Бұл жеуге болатын фракталды құрылым!
▪️ Найзағайлар, өзен жүйелері және тіпті бұлттардың контурлары фракталды заңдылықтарды қолданады. 1975 жылы Мандельброт алғаш рет фракталды геометрияны бұлттардың пішініне қолданғанда, метеорологтар модельдердің дәлдігіне таң қалды.
Өнер мен математика бірігеді
▪️ Суретшілер фракталды принциптерді олардың математикалық сипаттамасына дейін интуитивті түрде қолданған. Джексон Поллоктың суреттерін талдау оның "тамшылы" техникасы 1,7-1,8 фракталды өлшемі бар өрнектерді жасайтынын көрсетті.
▪️ Заманауи суретшілер фракталды өнер жасау үшін генеративті алгоритмдерді қолданады, онда әрбір сурет математикалық тұрғыдан бірегей, бірақ жалпы эстетикалық принциптерді ұстанады.
▪️ Қазақстанда зергерлік өнер мен кілем тоқуда қолданылатын дәстүрлі өрнектер жиі фракталды қасиеттерге ие. Қазақтың қолданбалы өнеріндегі спиральды өрнектер мен өсімдік мотивтері өзіндік ұқсастықты интуитивті түсінуді көрсетеді.
Таңқаларлығы, фракталдар тіпті экономикада да көмектеседі! Қаржы талдаушылары хаостық нарық деректерінде үлгілерді табу үшін фракталды математиканы қолданады, бұл дағдарыстар мен трендтердің өзгеруін болжауға көмектеседі.
Ал ең қызығы: біздің бүкіл Ғаламымыз фракталды құрылымға ие болуы мүмкін - квантты көбіктен бастап галактикалық шоғырлардың космостық торына дейін. Біз бірдей үлгілер ең кішкентай масштабтан космостық масштабқа дейін қайталанатын әлемде өмір сүреміз.

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан  Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі