ТЕЛОМЕРАЗА: МӘҢГІЛІК ФЕРМЕНТІ МЕ ӘЛДЕ ҚОСАРЛЫ АГЕНТ ПЕ?

 Жасушаның өмір сүру ұзақтығын анықтайтын құпия механизм

Әрбір хромосоманың ұштарында теломерлер - жасуша бөлінген сайын қысқаратын қорғаныс қалпақшалары бар. Олар тым қысқа болған кезде, жасуша одан әрі бөліне алмайды және "зейнетке шығады" немесе өледі. Бұл жасушалық қартаю.

Бірақ кейбір жасушалар өлуден бас тартады:

• Теломераза - уақыт кері жүрісінің ферменті. Ол қысқарған теломерлерді қайта құрады, жасушаға шексіз бөлінуге мүмкіндік береді. Ересек адамның қалыпты жасушаларында теломераза өшірілген, бірақ қатерлі ісік жасушаларында ол белсенді, оларды әлеуетті мәңгілік етеді.

• HeLa жасушалары - 1951 жылы Генриетта Лакс пациентінен алынған адамның алғашқы "мәңгілік" жасуша желісі. Бұл қатерлі ісік жасушалары әлі күнге дейін көбейеді және бүкіл әлемдегі зертханаларда қолданылады. Олардың жалпы салмағы бүгінде Генриеттаның өз салмағынан 50 есе артық!

• Ұзақ өмір сүру парадоксы. Ұзақ өмір сүрушілерде көбінесе ұзағырақ теломерлер табылады, бірақ теломеразаның белсенділігі - қатерлі ісік жасушаларының өмір сүру механизмі. Ғалымдар теломеразаны тек сау жасушаларда таңдамалы түрде белсендіру жолын іздеуде.

Қызықты факт: 2009 жылы физиология және медицина бойынша Нобель сыйлығы хромосомаларды теломерлермен қорғау механизмін және теломераза ферментін ашқаны үшін берілді. Лауреаттардың бірі Элизабет Блэкберн теломерлерді "хромосомалардың ұштарындағы жасанды кірпіктер" деп атайды.

* * *

МИ ИЛЛЮЗИЯЛАРЫ: ӨЗ КӨЗІҢІЗГЕ СЕНУГЕ БОЛМАЙТЫН КЕЗДЕ

Сіздің миыңыз - әлем тарихындағы ең ұлы иллюзионист

Біз әлемді объективті түрде қабылдаймыз деп ойлауға үйренгенбіз. Бірақ шындығында, біздің миымыз үнемі шындықтың жеңілдетілген моделін жасайды, олқылықтарды толтырып, бізді таңқаларлық жеңілдікпен жаңылыстырады.

Миыңыздың күнделікті алдауы:

• Соқыр дақ. Әр көзде фоторецепторлардан толығымен айырылған аймақ бар (көру жүйкесінің шығу орны). Сіз көрудегі бұл "тесікті" ешқашан байқамайсыз, өйткені ми оны автоматты түрде айналасындағы мазмұнмен толтырады. Сіздің миыңыз сізге шын мәнінде көрмейтін нәрсені көрсетеді!

• Мюллер-Лайер иллюзиясы. Егер ұштарында әр түрлі бағытта бағытталған көрсеткілер салынса, бірдей ұзындықтағы екі сызық әр түрлі болып көрінеді. Бұл иллюзия тіпті сіз ол туралы білсеңіз және сызықтарды сызғышпен өлшей алсаңыз да жұмыс істейді!

• Мак-Гурк әсері. Егер "га" дыбысын айтып тұрған адамның бейнесін "ба" дыбыстық жолымен біріктірсе, көпшілік үшінші дыбысты - "да" "естиді". Сіздің көздеріңіз құлақтарыңыз еститін нәрсені қайта бағдарламалайды.

• Резеңке қол иллюзиясы. Егер сіздің нақты қолыңызды жасырып, алдыңызға резеңке қолды қойса, содан кейін екеуін синхронды түрде сипаса, сіз көп ұзамай резеңке қолға тиген сезімді өзіңіздікі ретінде сезіне бастайсыз. Ми сөзбе-сөз жалған аяқ-қолды "меншіктейді"!

Неліктен біз осылай оңай алданамыз? Ми шындықты дәл қабылдау үшін емес, тірі қалу үшін эволюцияланды. Ол ақпаратты өңдеудің жылдамдығы мен тиімділігі үшін дәлдікті құрбан ете отырып, әлемнің пайдалы моделін жасайды.

Қызықты факт: Әр көзде шамамен 130 миллион фоторецептор бар, бірақ көру жүйкесінде тек 1 миллион талшық бар. Бұл сіздің миыңыз қол жетімді ақпараттың тек кішкентай бөлігін алады және қалғанын "ойлап табуға" мәжбүр екенін білдіреді!

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан  Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі