КӨРУ ҚҰПИЯЛАРЫ: НЕГЕ БІЗ КӨЗБЕН КӨРЕМІЗ, БІРАҚ МИЫМЕН ҰЙЫҚТАЙМЫЗ

Шынайы экран - тор қабық емес, сіздің миыңыз болған кезде

Біз "көзбен көреміз" деп ойлауға үйренгенбіз, бірақ шынында көздер - бұл тек биологиялық камералар, ал нақты көру миымызда жүреді. Бұл айырмашылық түсінде неге біз жабық көздермен "көре" алатынымызды түсіндіреді.

Көру қалай жұмыс істейді:

• Көздер - бұл фотоаппараттар, көру емес. Тор қабық жарықты электр сигналдарына айналдырады, бірақ не көретінін "түсінбейді". Миллиондаған жүйке талшықтары бұл сигналдарды мидың шүйде бөлігіне жібереді, сонда бейне қалыптасады.

• Көру қыртысы хаосты суретке айналдырады. Әртүрлі нейрондар әртүрлі аспектілерді өңдейді: біреулері түске, басқалары қозғалысқа, үшіншілері пішінге жауап береді. Тек олардың бірлескен жұмысынан кейін сіз әлемді "көресіз". Сондықтан мидың әртүрлі зақымдануы көрудің нақты бұзылуын тудыруы мүмкін.

• Сіз қазіргіні емес, өткенді көресіз. Миға визуалды ақпаратты өңдеу үшін шамамен 80 миллисекунд қажет. Бұл сіз көретін әлем шын мәнінде 1/12 секунд бұрын болғанын білдіреді.

• Түстер "ми кинотеатрінде" жасалады. Жылдам ұйқы фазасы (REM) кезінде көру қыртысы нақты көру кезіндегідей белсенді болады, бірақ сигналдар көзден емес, мидың басқа бөліктерінен, әсіресе естеліктер мен эмоциялар сақталатын лимбикалық жүйе мен гиппокамптан келеді.

Таңғажайып фактілер: Бір көзіңізді жапқан кезде, ми жай ғана көрудің жартысын "өшірмейді" - ол белсенді түрде осы көзден келетін сигналдарды басады! Ал түс көру кезінде көздеріңіз қабақтарыңыз жабық болса да, түс көру көріністеріне "қарағандай" жылдам қозғалады.

Қызықты факт: Ғалымдар басқа адамдардың түстерін ішінара "көруді" үйренді. ФМРТ және машиналық оқытуды қолдана отырып, зерттеушілер адамның көру қыртысының белсенділігін талдау арқылы ол түсінде көретін нәрсенің қарапайым бейнелерін қайта жасай алады. Дәлдік әзірге төмен, бірақ принципті мүмкіндік дәлелденді!

* * *

БІРБАҒЫТТЫ УАҚЫТ: НЕГЕ ӨТКЕНГЕ ОРАЛУ МҮМКІН ЕМЕС

Біз әр секунд сайын бетпе-бет келетін Ғаламның басты жұмбағы

Уақыт - біз тек бір бағытта ғана қозғалатын жалғыз өлшем. Неге сынған шыны аяқ ешқашан қайта жиналмайды, ал біз қартаямыз, бірақ жасармаймыз?

Уақыттың терең құпиялары:

• Уақыт және тәртіп. Термодинамиканың екінші заңы: энтропия (бейберекеттің өлшемі) әрдайым өседі. Сынған шыны аяқта бүтініне қарағанда көбірек бейберекет бар. Ғалам әрқашан тәртіптен бейберекетке қарай жылжиды, және бұл уақыт бағытын анықтайды.

• Микроәлем парадоксы. Атом деңгейінде барлық процестер қайтымды! Физика заңдары уақытта алға және артқа бірдей жұмыс істейді. Бірақ триллиондаған атомдар бірге әрекеттескенде, "уақыт жебесі" пайда болады.

• Жад асимметриясы. Біз өткенді есте сақтаймыз, бірақ болашақты емес. Бұл психологиялық уақыт жебесін жасайды. Егер энтропия азайса, біз уақытты кері бағытта қабылдап, болашақты "есте сақтар" едік!

• Ғаламның кеңеюі - космологиялық уақыт жебесі. Үлкен жарылыс сәтінен бастап ғалам кеңеюде, және бұл іргелі қозғалыс бүкіл ғарышта уақыт бағытын анықтайды.

Неге уақыт машинасы мүмкін емес? Уақыт тұзағын жасау үшін басқа жерде өтемдік өсімінсіз энтропияның жергілікті азаюы қажет болар еді, бұл термодинамиканың екінші заңын бұзады. Теориялық тұрғыдан уақытты баяулататын немесе жылдамдататын жүйе жасауға болады, бірақ бағытын өзгерту мүмкін емес!

Қызықты факт: Физик Людвиг Больцман біздің төмен бастапқы энтропиясы бар Ғаламымыз уақыт екі бағытта да қозғалатын немесе мүлдем жоқ әлдеқайда үлкен жүйедегі сирек статистикалық флуктуация ретінде пайда болуы мүмкін деп болжаған.

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан  Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі