Begimkhan Ibragim

Абай тағылымы

shakhibbeker — Mon, 08 Jun 2026 16:00:20 GMT

ДАНЫШПАН АҚЫН

Қазіргі жаһанданамын деп, мұның аяғы әлемдік топалаңға ұласып, астаң-кестеңі шығып жатқан заманда ұлттың ұлт болып өмір сүруі барған сайын күрделене түсуде. Ұлттық құндылықтарымен өмір сүріп, ұлттық болмысын сақтай білген халықтар ғана ұлт болып, мемлекет болып өмір сүріп жатқан жайы бар. мысалы, қытайлар Конфуцийді, өзбектер Науаиды, түрікмендер Мақтымқұлыны, қырғыздар «Манасты», якуттар «Олонхо» жырларын ұлттық идеологиясының негізі етіп алған. Мәселеге осы тұрғыдан келгенде, сан ғасырлық тарихы бар қазақ поэзиясының шыңына айналған. Ұлттық руханиятымыздың жарық жұлдызы атанған Абай да – әрбір қазақтың бойын түзер, ойын түзер ұлы тұлға.

Қазіргі әлемдік өркениетте ресми түрде ұлттық идеология жоқ. Жоқ болатын себебі – ұлттық идеология бір ұлтты өзге ұлттардан жоғары қояды; мұның аяғы шовинизмге, нәсілшілдікке апарып соқтырады дейді Батыстың идеологтері. Десек те ұлттардың болашағына қауіп төніп тұрған қазіргі жаһандану дәуірінде әрбір ұлт өзін-өзі сақтап қалу мақсатымен аты басқаша аталғанымен де, іс жүзінде ұлттық идеология, яғни ұлттың мүддесіне қызмет ету саясатын барынша жүргізіп жатқанының куәсі болып отырмыз.

ХХІ ғасырда жаһандану дәуірінің салдарынан оған қарсы бағытталған ұлт-азаттық, дінаралық, әлеуметтік қақтығыстар күшейе түсуде. Адамзат қоғамын жалпыға ортақ бақытты заманға жеткізбек жаһанданудың жалғасы әлемнің астаң-кестеңін шығарып, ойға да келмеген қауіп-қатерлер алдан шығып жатыр. Тілімізді, ұлттық болмысымызды қалай сақтаймыз деп жүргенде, әлемнің бір шетінде пайда болған «індет» те жаһанданып, әлемді жайлап, жалмап барады... «Қайда барсаң да – Қорқыттың көрі» дегендей, тар заманға душар болғандаймыз... Сонымен, басқа түскен ауыр жағдайда не істеуіміз керек, болашағымыз қалай болмақ деген сауалдар күн тәртібінде тұр.

Осындай кездерде Абайдың алып тұлғасы әлемдік руханияттың көгінен мұнартып, көз тартады.

«Абай сынды ақынның қадірін білмеу қазақ халқының зор кемшілігін көрсетуге жарайды. Себебі қазақ басқа жұртпен үзеңгі қағысып, кең халық болып жасай алмауы тарихы, әдебиеті жоқтықтан. Тарихы, әдебиеті жоқ халықтың дүниеде өмір сүруі, ұлықтығын сақтап, ілгері басуы қиын. Әдебиеті, тарихы жоқ халықтар басқаларға сіңісіп, жұтылып, жоқ болады. Қай жұрттың болса да жаны – әдебиет, жансыз тән жасамақ емес. Қайдан өрбігенін, қайда өскенін, ата-бабалары кім болғанын, не істегенін білмеген жұртқа бұл талас-тартыстар заманында орын жоқ. Сондықтан Абайдың аты жоғалуы, мұнан есейіп те шығатын Абайлар сондай ескерусіз ұмытылу ықтималы қазақтың жоғалуы, қазақ атты халықтың ұмытылуымен бірдей...

Бәлки, мұнан кейін абайдан үздік артық ақындар, жазушылар шығар, бірақ ең жоғарғы, ардақты орын абайдікі, қазақ халқына сәуле беріп, алғашқы атқан жарық жұлдыз – Абай» (М.Дулатов).

Міне, осындай ұлттың болашақ тағдыры күн тәртібіне қойылып отырған жағдайда ұлттық болмысымызды сақтап, басқа алпауыт ұлттардың ассимиляциясына түсіп кетпес үшін арқа тұтар, тірек қылар ұлтымыздың бар болмысын, өзіндік ерекшеліктерін, жақсы жақтарын да, кемшіліктерін де айнаға түсіргендей айқындап берген, адам болып, халық болып қалуымыз үшін не істеп, нені қоюымыз керектігін айтып, күндей күркіреп, өмірі күңіренумен өткен Ата қазаққа Абайдай ұлы тұлға керек. Абайдың ұлылығы сонда: біз қазақ қандай болу керек, ұлт тағдыры қыл үстінде тұрған мынадай қилы заманда өзімізді сақтап қалуымыз үшін не істеуіміз керек деген сауалдарға жауаптың барлығын да Абайдан, оның қаламынан шыққан 176 өлең, 3 поэма, 45 қарасөзден табамыз. Сонымен, қазақтың ұлттық бейнесін Абайдың рухани болмысынан толық көреміз. «Абай – жай ғана данышпан емес, түпсіз тереңнен толғайтын, талай замандардың ақыл-ойын бір басына сыйғызған ғұлама ғалым, кемеңгер данышпан» (Ж.Ысмағұлов. Абай жолы – хақ жолы. Кітапта: Абайтану. Таңдамалы еңбектер. 29-том, Алматы: Қазақ университеті, 2017. – 60-бет). Абай дегеніміз – қазақ, қазақ дегеніміз – Абай. (жалғасы бар)

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Абай ілімі

shakhibbeker — Mon, 08 Jun 2026 15:59:10 GMT

ЖИЫРМА ТОҒЫЗЫНШЫ СӨЗ

(бұрынғыша отызыншы сөз)

ҚЫРТ МАҚТАН

Қазақтың осы қырт мақтаны неге

керек, неге жарайды?

Кейбіреулер мақтанғанда өлімге де дайынмын деп,

шын қауіп төнсе, тығылатын жер таппай қалады.

Ер адам сөзбен емес, ісімен, сертке беріктігімен,

жомарттығымен көрінуі керек. Бос сөйлеу де –

арсыздықтың белгісі.

Мал жияды мақтанын білдірмекке,

Көзге шұқып, малменен күйдірмекке.

Ұялмас бетке талмас жақ береді.

Қырт мақтан – ешқандай ерлігі, ақылы, адамгершілігі жоқ

арсыз адамның өзін-өзі мақтау үшін айтатын бос сөзі.

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Шұғылалы шешендік

shakhibbeker — Mon, 08 Jun 2026 15:57:58 GMT

БІЛГЕНДЕРДЕН ҒИБРАТ АЛ

Абыз жүз жиырма жасқа келіп отырған шағында, Әсер би көрісе кеп былай деген екен:

- Е, абыз, жасыңыз келіп қалды. Абыз айтушы еді деп айтып отыратын бір сөз айтыңызшы, - депті.

Сонда Абыз былай дейді:

Ата-анаың қадірін

Балалы болғанда білерсің.

Ағайынның қадірін

Жалалы болғанда білерсің.

Балалықтың қадірін

Саналы болғанда білерсің.

Асыл менен жасықты

Бағалы болғанда білерсің.

Бостандықтың қадірін

Жабылғанда білерсің.

Қалтаңдағы ақшаңды

Қағылғанда білерсің.

Денсаулықтың қадірін

Ауырғанда білерсің.

Ақ бекетіңнің қадірін

Қан кеткенде білерсің.

Ақ білектің қадірін

Әл кеткенде білерсің.

Жиырма бестің қадірін

Жас өткенде білерсің.

Қара көздің қадірін

Нұр кеткенде білерсің.

Татулықтың қадірін

Дос кеткенде білерсің.

Жақсы әйелдің қадірін

Өлгенінде білерсің.

Жақсы туыс қадірін

Көмгенінде білерсің.

Аяқ-қолдың қадірін

Ақсағанда білерсің.

Отыз тістің қадірін

Қақсағанда білерсің.

Қызыл тілдің қадірін

Тоқтағанда білерсің.

Білгеніңді сөйлеп қал,

Білгендерден ғибрат ал!

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Абай әлемі

shakhibbeker — Mon, 08 Jun 2026 15:56:39 GMT

«ЛАЙ СУҒА МАЙ БІТПЕС ҚОЙ ӨТКЕНГЕ...»

Абайдың 1895 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты шумақтан тұрады, көлемі 28 жол. Үлкен үміт күткен баласы Әбдірахманның өліміне байланысты шығарылған. Қараңғылық шырмауына шатылған елдің надандығына ыза болған ақын жан наласына сырын қапысыз қабылдар, айтса түсінер, ақылдасса ой бөлісер сүйікті ұлынан айрылу қайғысы қосылып, «берген бе тәңірім саған өзге туыс»деп мұңданады, ақын көңіл жайлауынан ел көшкендей болып құлазиды. Мағынасыз «бос қуыстай»идүниеден уақап таппай, «бір-ақ уыс» болып отырған ақын дінге иек артады. Қошы жоқ құлазыған көңіл күйін ғажап шыншылдық суретпен бейнелеп, шарасыз халін «халық», «махлұқ», «дәһрі», «лә мәкан» сияқты діни лексикамен бедерлейді. «Содан ары созерцание ретіндегі ойларын тере келіп, ақын өзінің наным жөнін толғайды. Болып өткен ауыр қазаларға жоғарыда танылмаған кейбір түңілу сарындары қосылып келіп, ыза мен қазадан туған бір алуан діншілдік ойлар, күйлер шығады» (М.Әуезов). Абайдың діні – ақылдың, сыншыл ойдың діні. Тәңіріні тани алмай қор болатын шалалықты, мақсатсыз құр мүлгуді шенейді. Әрине, бұлай сынау – тәңіріне шек келтіру емес. «Түп иесін көксемей бола ма екен?» дей тұрып, тәңіріні іздеу, дінге сенудің өзі мейлінше ақылды, саналы болуы керектігін айтады. Өлең – осындай қарама-қайшы пікірге толы, драмалық қуаты күшті туынды. 11 буынды қара өлең ұйқасымен өрнектелген. Алғаш рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды.

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Құндылық қадамы

shakhibbeker — Mon, 08 Jun 2026 15:55:28 GMT

ӘДЕПТІЛІК

Қысқа мерзімді іс-шара

Атауы: «Ғажап нәтиже!»

Уақыты: 15 минут

Түрі: эксперимент

Қажетті материалдар: 2 шыны стақан, йод, пипетка, ампуладағы аскорбин қышқылы немесе лимон шырыны

Орындалуы:

Бірінші стақанға толтырып, екінші стақанға жартылай су құяды.
Бірінші стақандағы су «жақсы бала» деп белгіленеді. «Барлық бала табиғатынан мөлдір су сияқты таза, жақсы қасиеттерге толы болады. Кейін жағымсыз қылықтарды көріп, оларды жұқтыра бастайды.
Пипеткамен йодты алып, таза стақандағы суға тамызады. Сол кезде су қоңыр түске боялады. Демек, «жақсы бала» «нашар балаға» айналады.
«Таза баланы» қалпына келтіру үшін оған көмек керек. Оған әдепті үйрету керек. «Әдеп» ол С дәрумені (аскорбин қышқылы немесе лимон шырыны). Боялған суға С дәруменін тамызады. Сол сәтте су мөлдір түске айналады. «Ғажап нәтиже» байқалады: «нашар бала» «жақсы балаға» айналады.
Жарты стақандағы суға да йод тамызады, сонда ол да боялады. Сол боялған суды мөлдір қалпына келтіру үшін бірінші стақандағы С дәрумені араласқан судан құяды. Нәтижесінде, екі стақандағы су да мөлдір болып шығады. Демек, екінші «жақсы бала» «нашар балаға» айналып бара жатқанда оған бірінші тәрбиелі досы әсер етіп оның қайта «жақсы бала» болуына көмектеседі.

Қорытынды: Әдепті болып, әдепсіз балалардың қылықтарын көріп жиреніп, өзгеруге болады екен. Оқушылар әдепсіз баланы жақсылыққа шақыру арқылы және жақсы үлгі көрсету арқылы түзетуге болатынын түсінеді.

Атауы: Құпия сөз

Уақыты: 15-20 минут

Түрі: ойын

Орындалуы: Бес оқушы ортаға шығады, біреуі сыртқа шығып кетеді. Мұғалім оған оқыған қызықты әңгімесін еске түсіріп, сынып алдында баяндауға тапсырма береді. Қалған төрт оқушының әрқайсысы өзіне құпия сөз таңдайды. Мысалы: біреуі – «Сәлем беру», екіншісі – «Өтінемін», үшіншісі – «Тыңдаңдаршы, қараңдаршы», төртіншісі – «Сипау керек».

Келісіп алған соң, шығып кеткен оқушыны шақырады. Ол ортада тұрған оқушыларға оқыған әңгімесін айта бастайды, бірақ олар оны тыңдамау керек. Тек қана олардың құпиясөздері айтылған кезде ғана тыңдай бастайды. Ойын шарты бойынша бәрінің құпия сөзін табу керек.

Қорытынды: Оқушылар әдепті сөйлеуге, тыңдарманның көңілін табуға, қарым-қатынас құруға, қарсы тұрған адамның не күтіп тұрғанын түсінуге үйренеді.

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Ұлы Даланың дара тұлғалары

shakhibbeker — Mon, 08 Jun 2026 15:54:14 GMT

ҚАЗАҚТЫҢ САЛ-СЕРІЛІК ДӘСТҮРІ

Нияз серінің үлкен ұлы Қыруар – атақты серінің бірі. Ол парсы тілінен «Тоты намені» қазақ тіліне аударып, ғашықтық жырын күшейте түседі. Сол «Тотының» бір тарауы «Мәлике» жырын ХІХ ғасырдың бірінші жартысында жазып, ол бүгінде Қазан университетінің кітапханасында сақтаулы тұр. Сондай серінің бірі – Қарауылдан шыққан көкшетаулық Сейіткерей.

Дәулетше Махмуди хан сенің атың,

Артылған әр пендеден салтанатың.

Жаһанда Сейіткерей атым шығып,

Бүгінде бұл бір сөзім тамам болдым.

Қобыланды жырының басталуын Сейіткерей былай деп суреттейді:

Мал сататын базардың

Бояуы мен бөзіне.

Салған жылқы тоқтайды

Арқаның бөрі көзіне.

Сегіз сері «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырын Торғай еліне таратады. Жетісудың Жүсіпбек Қожа ақыны да осындай серінің бірі, елді, жерді көп аралаған атақты ақынның бірі.

Арқада Сарысуда тұрған жерім,

Сарытау құм, Сары Үйсін туған жерім (Айман – Шолпан)

Болмаса, Иман-Жүсіптің өз өмірін өзі баяндауы:

Баласы мен Құтпанның Иман-Жүсіп,

Серілік – бала күннен қылған кәсіп.

...Сал-серілер әр уақыт жарқын жүзді, майталман, әзілқойлық пен қулықты қатар ұстап, бір жағынан сынағыш, сын көзімен қарайтын, отырған маубас басшыларды сықақпен өлтіріп, игі адамдарға мөлдіреп жарқын пейіл білдірген. Осыған орай халық сал туралы неше алуан қызықты әңгімелер туғызып, әрбір салдың өмірін бүкіл сахараға таратады.

Салдың ерте кезде халықтың дағдыланған бір дәстүрлі ісі болған. Ең соңғы салдың бейнесін Біржан мен Мұхит салдан көруге болады. Олардың соңын ала шыққан Жаяу Мұса мен Үкілі ыбырай салдықтан гөрі әншілікке жақынырақ. Салдықты еске түсіретін Жаяудың өзгеше киінуі (ылғи қызыл киініп жүреді), ыбырайдың басына үкі тағып жүруі.

...Шоң, Торайғыр би, Дәулеткерей кезінде олар бұрынғы ата дәстүрі бойынша салдардың кейбір асқан мінезіне бөгет болмай, оларды еркелетіп, қызық көрген. Сарысудың бойындағы екінші Шоң Толыбай салды аса қадірлеп, оны өзіне ақылшы етіп алады. Толыбай сал ақыл иесі халықты өзінің әдемі көрінісімен, шешен сөзімен, шырқап салған әнімен қуантатын болған. Бұл қасиет барлық салда болған, оның ішінде Біржан салдың өзі де халықтың кемеңгер қайраткері, ақылды ойшысы, жүйрік ақыны болып есептеледі.

Салдардың киім киюінің өзі бір өзгеше нәрсе. Олар кие алмайтын қымбат киім алу үшін өзінің мал-мүлкін аямаған. Киімді кең, мол қылып тіктіруді әуес еткен. Атақты салдардың киімі тіпті өзгеше. Олардың киетіні – мауыты шекпен, қамқа тон, қырмызы не жасыл шапан, олардың етегін, арқасын, жеңін тегіс кестемен өрнектеп, әшекейлеп қойған. Шапанды бір ғана торқадан не қалың жібектен тігеді. Тоғыз қойдың терісінен істейтін, өрнектелген әдемі жарғақ тон, төрт қойдың терісінен жасайтын кестелі кең шалбар, өрнектелген шоңқайма қызыл етік, басына киетіні жібектен жасалған биік телпек.

Кедейірек салдар жібек киіммен өзін көркейте алмай, жай матаның өзінен тіктіретін болған. Ауқатты салдар елді бір аралап шыққанда кемінен жүз метрдей жібек артып жүрген. Жібек арқан неғұрлым ұзын болса, ол солғұрлым салдың атын ел арасына тарата берген. Жібек арқан қыз-келіншектерді салдарға тез тартатын мықты әдістің бірі болған. Жетісудың атақты салы Дәурен Құдайбайұлы Іле өзенінен өткенде оның алып жүрген жібегінің бір ұшы өзеннің арғы қабағында шұбатулы жатады. (жалғасы бар)

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Тіл біл

shakhibbeker — Mon, 08 Jun 2026 15:52:47 GMT

ИВРИТ ТІЛІ

Иврит тілінен бөлек еврейлерге қатысты идиш тілі бар. ол тағы қандай тіл?

Еврейлер ІІ ғасырдан бастап қуғынға ұшырап, дүниенің сан тарапына босып кеткенін білеміз. Халықта біртұтастық болмаған соң, тілдің де сақталып қалуы қиын дүние. Иврит тілі қолданыстан кетіп, орнына түрлі диалектілер келді. Еуропаға қоныс аударған еврейлер жергілікті халықтармен ассимиляцияға түсіп, тілдеріне сансыз көп сөздерді енгізіп алды. Осылайша еврей-грузин диалектісі, еврей-грек диалектісі деген сынды ұғымдар пайда болады. Асылында, ол диалектілердің барлығы иврит тілі мен жергілікті тілдердің модификациясы ғана болатын. Идиш та тап солай немістердің жерінде пайда болған иврит тілінің диалектісі секілді болды. Алайда оның кең қолданысқа еніп, Германияның тысына да таралуы толыққанды тіл дәрежесіне көтеріп жіберді. ХІХ ғасырларда әлемде 11 млн адам идиш тілін пайдаланды. Кейіннен Израиль құрылғаннан кейін жасанды түрде еврейлер идишті ысырып, иврит тілін жандандыруға басымдық берді. Одан бөлек холокост (Холокост – 1941-1945 жылдар аралығында еврейлердің жаппай қудалануы мен қырғынға ұшырауы) кезінде идиш тілінде сөйлейтін көп адам қырылған болатын. Сол себепті еврейлердің санасында идиш тілі қуғын-сүргінмен ассоциациаланғандықтан, аса бір сүйкімді кейіпте емес. АҚШ еврейлері әліге дейін идишті пайдаланады екен. АҚШ-та болған кезде алғаш рет өмірінде еврейлермен коммуникацияға түскен болатын. Иврит тілі – араб тілінің туысы, семит тілі болып табылады десек, идиш болса индо-еуропалық топқа жатады. Неміс тілінің ықпалынан шыққан. Бір халыққа тән, алайда екі бөлек тіл деуге келеді. идиш тек кей иврит сөздерін өзіне қосады. Жазылуы бірдей. Жай ғана жазбаға қарап қай тіл иврит, қай тіл идиш екенін айыру өте қиын.

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Аспанға қараймын...

shakhibbeker — Mon, 08 Jun 2026 15:51:38 GMT

ҚАРАҚҰРТ ЖҰЛДЫЗЫ

Белең, белең, белең құрт,

Белі жуан белең құрт,

Шандырыңды созармын,

Тас төбеңнен ұрармын,

Уытыңды жаймай шық! Шық!

Дарымшы «оқуынан»

Қазақстан жерінде батпайтын шоқжұлдыздың бірі – кассиопея. Бұл Жетіқарақшыға қарама-қарсы, Темірқазықтың екінші жағында, Темірқазықтан Жетіқарақшы қандай жерде болса, ол да сондай жерде тұрады.

Кссиопеяның бес жұлдызы қарақұрт (өрмекші) сияқты пішін жасайды, сондықтан ел Кассиопеяны «Қарақұрт жұлдызы» не «Өрмекші жұлдызы» дейді. Қарақұрт шаққан кісіні осы «Қарақұрт жұлдызына» көрсетіп емдейтін бұрынғы ырымның осы кезде де ел арасында тамтығы бар. ешбір сая жоқ ыстық құмның ішінде, мидай далада күнге шыжып, жылдай ұзақ күндерде қой бағу төзімді, қажырлы адамның ғана қолынан келеді.

...Шілденің сарша тамыз ыстық кезі. Балқаш көлінің батысындағы атырауда жайылған қалың қой, шаңқай түс кезінде қақтан су ішіп, жусай бастайды.

Таңсәріден шабан аттың үсінде қалжырап жүрген қойшы бала да әбден талығып, атынан түсіп, белін шешіп, жантая беріп еді, білегінің қары дыз етіп аши жөнелді.

Қой тұяғымен оянып, елегізген уытты қарақұрт ашуын баладан алды, білекті дуылдатып әкетіп барады. Қарақұрт шаққан бала атына міне сала қойды мезгілсіз өргізіп, ауыл жаққа беттеді. Қу шүберектей өңі қашып келген баланы алдымен қараша үйден шыққан шал көріп, жайын білер-білместен, байдың қойын қасқыр қырып кетер деп баланың атына мініп, кемпіріне ісікке айран жақ, уытын қайтарады, сүт бер деп бұйырып, жалма-жан даладағы қойға тартты.

Кеш батты. Құлақ естір жерде дәрігер жоқ. Бала қолды-аяққа тұрмай аунақшып жатыр.

- Шал-ау, ісікті жұлдызға көрсетсе қайтарады деуші еді ғой, неге бір қам қылып көрмейсің, - дейді баланың ыңқылы жанына батқан, басқа лаж таппаған қарт әже.

Жұлдыз шыға баланы сүйемелдеп далаға алып шығады. Быжынаған жұлдыздың қайсысына көрсету керек?

Қарақұрттың зақымынан баланы қалай құтқарам деп тұрған қарттың көзіне нобайы өрелеп бара жатқан улы қарақұрт сияқты тарбиған бес жұлдыз түсе кетті. Аңқау шалдың көңілі сескеніп қалды. Тфу, тфу деп күбірлер бірдеме айтқан болып, баланы әкеліп төсегіне жатқызды.

Жас организм жеңіп, дерт қайтып, бала тәуір болды. Өрмекші тәрізденген Кассиопеяның бес жұлдызы осылай қарақұрт жұлдызы атанды.

Тамыз айының аяқ кезінде іңірде есіктен шыға (киіз үйдің есігі күншығысқа бейім) қарасаңыз, бет алдыңызда белі қылдай, арт жағы торсиған өрмекшідей бес жұлдыз бірден таныла кетеді. Қарақұртты, яғни Кассиопея шоқжұлдызын көрген адамның бірде-бірі бұл екеуі ұқсас емес деп айта алмас. Қарақұртқа (не М әрпіне) ұқсас пішіні арқылы Кассиопеяны оп-оңай тауып алып, оны ұмытпай, есте оңай сақтауға болады. Ал батпайтын Кассиопея шоқжұлдызын белгілеп тануда маңыз бар. кассиопеяның сыртын ала Андромеда шоқжұлдызы тұрады. Мұндағы бізге ең жақын (Галактикадан тысқарыға) тұмандықты ашық қараңғы түнде жай көзбен де аңғаруға болады.

Тақырлы, шөлейт жерлерде малға, малшыларға брде зиянды, бірде пайдалы болатын, мал мен жанға қатысы бар бір жәндік қарақұрт. Қарақұрт туралы малшылар былай деп әңгімелейді:

- Бұл жерде қарақұрт көп болады. Қарақұрт шыққанда қазақ «қарақұрт тиді» дейді. Шаққан жеріне аузынан сілекейін төгеді, сол жері суланып қалады – креолин тигендей бозарыңқы тартады. Ол жері іспейді, қаймақшып отқа күйгендей болып тұрады. Шоқ түскендей қолдырап қалады.

Қарақұрттың уыты ішті кептіреді, қуықты тұтылдырады, сиюге ол келтірмейді (сигізбейді). Алғашқы сағатта дене қақсап, сықырап, одан кейін безгекше дірілдетіп, адам дөңгелейді. 6-7 сағаттан соң адамның көзі қызарып, айналып шығып кетеді де, жылай береді.

Жыланнан қарақұрт жаман болады. Қарақұрт тиген кісіні суық су уытын қайырады деп суға салады. Егер қарақұрт аяқты не қолды шақса, онда оны сойған қойдың қарынының ішіндегі жылы жынына салып қояды.

- Бүйідей тиді деген сол, бір жыл қарақұрт кеңшардың 12 түйесіне «тиді». Түйенің артқы ішегі айналып, жығылып өліп те қалады. Жылқыға да тиеді. Қарақұрттың уы ыстықта күшті болады, ал күзге қарай уы жүрмейді.

Қарақұрт көп жылы қой семіз, қой оны қуып жүріп, теріп жейді. Қой оны иісінен біледі.

- Үрімжінің қасындағы Манас өзенінің бойында, Баркөл деген жерде қарақұрт өте көп. Ол жердегі керейлер қонатын жеріне 3-4 күн қой жаяды, бірнеше жерден от жағады. Қарақұрт отқа үймелейді, оларды қойлар таласып жүріп жейді деп әңгімелейді ел арасында.

Бұл арада біз табиғаттың тағы бір қызық сырымен кездесіп отырмыз: таудай түйе бидайдай қарақұрттың уынан өліп қалады, ал қой оны қуып жүріп жеп семіреді.

Қарақұрт тигенді «бәдік» айтып, не оқып жазатындар болады. Қарақұртты оқитынды «дарымшы» дейді (оның өз атын атамайды).

Қарақұрт шаққанды жұлдызға да көрсетеді. Ол қарақұрт жұлдызы не өрмекші жұлдызы бәрібір дейді малшылар.

Сөйтіп, ел аузында қара қасқыр, қара өлім, тұл қара деп аталған қарақұрттың уытын қайтару үшін халық өзінше әртүрлі ем жасап далбасалағанын көріп отырмыз.

Дәрігерлі жерден жырақта (мал өрісінде) жүріп, қарақұрттан зақым көрген бақташылар үшін оның зәрін бойға дарытпай, тез қайтаратын шараның қашан а қолда болғаны қажет. Осы тұрғыдан алып қарағанда, профессор П.И.Мариковскийдің ұсынған емі: қарақұрт шаққан жере бір сіріңкенің басын тигізіп тұрып, оны екінші жанған сіріңкемен тұтата қою өте-мөте қолайлы сияқты. Әрине, арқадан не желкеден шақса, бұл тәсілмен жалғыз кісі өзін-өзі емдей алмайды.

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Риясыз рух

shakhibbeker — Mon, 08 Jun 2026 15:50:21 GMT

ИСЛАМДА ЖАН САУЛЫҒЫНА ҚАТЫСТЫ ПРАКТИКАЛЫҚ ӘДІС-ТӘСІЛДЕР

3. Адамның өзімен болған қарым-қатынасы

Әрбір істі соңына дейін және сапалы һәм кемел түрде орындауды әдетке айналдыру

Желкенді қайық сыртқы әсердің, яғни желдің көмегімен қозғалса, жанармаймен жүретін кеме өзіндегі қуатпен жылжиды. Адам желкенді қайыққа ұқсаса, жел соқпаған күні жолда қалады. Сондықтан адамды алға, биіктерге итермелейтін күш әуелі адамның өзінде болуы тиіс. Ал сыртқы әсер оған көмекші рөлін атқарады.

Міне, бұл – әр ісіне жауапкершілік танатып, оны кемел дәрежеде орындай білетін «мухсин» һәм «проактив» адамның қасиеттері.

Алла елшісі (с.а.с.) бір хадисінде адамды өз ісінің шебері болуға ынталандырып:

«Алла тағала өз ісінің майталманы болған (профессионал) адамды жақсы көреді», - дейді. Басқа бір хадисінде қандай жағдай болмасын, тіпті қиямет орнаған күннің өзінде бастаған істі аяғына дейін жеткізуді немесе алға қойған мақсаттан танбау керектігін өсиет етіп: «Қиямет орнаса да көшет отырғызуды қалаған адам сол ісін аяғына дейін жеткізсін!» деген болатын.

Қортыа келе айтарымыз, қарым-қатынас түрлері мен адамға тән қасиеттер Ислам діні мен психология саласында адамдағы рухани кемелдік пен жан саулығының көрінісі ретінде бағалануда.

Адамның ақиқаты – оның руханияты. Кемелдігінің сыры да сол жерде жасырынған. Ислам дінінде адамды рухани жетілдіру, интеллектуалды, әлеуметтік, физикалық және материалдық қырын жан-жақты дамыту – кемел адам қалыптастырып, сол арқылы кемел қоғам құрудың ең басты шарты.

Кемел тұлға қалыптастыру жолында нәпсі тәрбиесі мен адамның жан-жақты жетілуі қаншалықты маңызды болса, «кемел қоғам» құру жолында кемел тұлға қалыптастыру мәселесі соншалықты маңызға ие. Кемел адам – кемел қоғамның да кепілі.

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Ғажайып ми

shakhibbeker — Mon, 08 Jun 2026 15:49:14 GMT

ЕСТЕ САҚТАУ ҚАБІЛЕТІҢІЗ ҚАНДАЙ?

Сіздің есте сақтау қабілетіңіздің деңгейін тексерген кезде, шын мәнінде, есте сақтау қабілеті толық тексерілмейді, тек көру және есте есін пайдалану қабілетіңіз тексеріледі.

Есте сақтау қабілетінің жақсы екенін қалай тексеруге болады? Ол үшін сізге біреу қағазға 20 қарапайым зат есімді жазсын. Мысалы, қасық, төсек, гитара, кеме, душ, алма, шам, жылан, машина, тұтқа, құлақ, пышақ, қорап, түсқағаз, телефон, ит, иллстрация, қайшы, болкнот, шалбар.бір жарым минут ішінде тізімді қарап шығыңыз немесе біреудің сізге ақырын оқып беруіне оұқсат етіңіз. Содан кейін сөздерді жазбаша немесе ауызша түрде қайталауға тырысыңыз. Егер сіз 18-ден 20-ға дейін сөздерді есте сақтасаңыз, сізде керемет жады бар. 15-тен 17-ге дейін – жақсы есте сақтау. 10-нан 14-ке дейін жаттаған сөздер сіздің есте сақтау қабілетіңіздің орташа екендігін көрсетеді. 10-нан аз болса, сіз өзіңіздің жадыңызды қалай қолдануды білмейсіз.

Бұл жерде алдымен визуалды жадқа, содан кейін есту қабілетіне жүгінілсін.

Әр адамның есте сақтау қабілеті әртүрлі болады, әдетте, бір немесе екі, көбінесе үш жадтың түрлері ең дамыған болып келеді. мысалы, адам сол немесе басқа ақпаратты оқыса, соны есінде жақсы сақтайды, екіншісі – сол мәтінді тыңдағаннан кейін оны жақсырақ есте сақтайды. Жадтың барлық түрлері бірдей дамыған адамдар өте сирек кездеседі. Алайда есте сақтау қабілетін дамытуға болатынын және дамыту керек екенін білу керек.

Есте сақтау қабілетін жақсарту әртүрлі нәрселерге байланысты. Олардың негізгілері:

салауатты өмір салты. Әсіресе ұйқы режимі;
дәрумендермен есте сақтау қабілетін нығайту;
есте сақтаудың арнайы әдістері;
есте сақтау жаттығулары.

баспаға әзірлеп, жиған-терген

Бегімхан Ибрагим (КЕРІМХАНҰЛЫ) >>

Ақсу қаласының Абай атындағы ЖОББ мектептің қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімі

Павлодар облысы

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі